Idea i założenia programu

Informacja wstępna

Program “Archipelag Skarbów” stanowi rozbudowaną i udoskonaloną wersję programu profilaktyki zintegrowanej “Wyspa Skarbów” rekomendowanego przez CMPPP dla młodzieży gimnazjalnej i licealnej.

                Program został pomyślany jako uzupełnienie i wzmocnienie szkolnego programu profilaktycznego i wychowawczego, i został przygotowany zgodnie z założeniami profilaktyki zintegrowanej (patrz: Szymon Grzelak – cykl artykułów z lat 2000-2001 w czasopiśmie „Remedium” wyd. przez PARPA). Dzięki szerokiemu zakresowi treści program dobrze nadaje się do roli czynnika wiążącego i podsumowującego inne elementy programu profilaktycznego szkoły.

Badania ewaluacyjne nad skutecznością programu “Wyspa Skarbów” przeprowadzone
w roku 2003 (patrz: Grzelak, 2006[1]) wykazały, że młodzież poddana oddziaływaniu mniej korzysta z alkoholu, rzadziej dopuszcza się przemocy, postępuje bardziej uczciwie w relacjach z bliskimi rówieśnikami oraz przyjmuje postawę większej gotowości do odłożenia inicjacji seksualnej. Scenariusz tego sprawdzonego i skutecznego programu stał się podstawą dla nowego, bardziej rozbudowanego oddziaływania pod nową nazwą “Archipelag Skarbów”.

                Program “Archipelag Skarbów” powstał w wyniku złożonej procedury, na którą składały się kolejne edycje modyfikowanych wersji programu poddawanych wieloaspektowej ewaluacji formatywnej (wizytacje ekspertów, 3 rodzaje ankiet z pytaniami zamkniętymi i otwartymi dla młodzieży, opinie nauczycieli, pedagogów i psychologów szkolnych).

                Procedura opracowania obecnej wersji programu, a także przeprowadzona ewaluacja formatywna odbywały się w ramach projektu Profilaktyka zintegrowana jako skuteczna forma przeciwdziałania zachowaniom problemowym i ryzykownym młodzieży” realizowanego przez naszą Fundację w oparciu o dotację PARPA i współpracę z samorządem lokalnym Ostródy, Radzymina, Wołomina i Zielonki jesienią 2006.

 

Informacja o książce dra Szymona Grzelaka "Profilaktyka ryzykownych zachowań seksualnych młodzieży. Aktualny stan badań na świecie i w Polsce. Wydanie drugie rozszerzone" >

Wywiad z Autorem programu dr. Szymonem Grzelakiem >

 

 

Podstawy teoretyczne programu

Poziom celów:

  • filozofia i antropologia personalistyczna
  • teoria rozwoju psychoseksualnego Eriksona
  • koncepcja profilaktyki zintegrowanej S. Grzelaka

Poziom metod:

  • model systemów dynamicznych Hawkinsa
  • teorie wpływu społecznego
  • wyniki badań nad skutecznymi strategiami w profilaktyce młodzieżowej


 

Zakres celów i udowodnionych efektów programu

                Przedstawienie celów i efektów programu zostało przygotowane w oparciu o wyniki badań ewaluacyjnych przeprowadzonych nad macierzystym programem „Wyspa skarbów” (Grzelak, 2006). „Archipelag Skarbów” to oddziaływanie rozbudowane i udoskonalone, który w obrębie tych samych celów powinien cechować się wyższą skutecznością niż „Wyspa Skarbów”. Nowe badania nad skutecznością „Archipelagu Skarbów” Realizowane są w roku szkolnym 2007/2008 we współpracy i przy wsparciu finansowym ze strony MEN, CMPPP, PARPA, Krajowego Centrum ds. AIDS oraz szeregu jednostek samorządu terytorialnego.

                Poniższy zakres celów i efektów programu zaprezentowany jest według kolejności siły wpływu na postawy i zachowania młodzieży:

¨        profilaktyka uzależnień:

-          ograniczenie korzystania z substancji psychoaktywnych przez młodzież (ukazanie destrukcyjnego wpływu korzystania ze środków psychoaktywnych na proces zawiązywania znajomości, budowania przyjaźni i rozwój miłości);

¨        profilaktyka przemocy:

-          ograniczenie natężenia przemocy rówieśniczej w formie fizycznej i słownej, a także przemocy o podtekście seksualnym;

-          wzrost szacunku chłopców wobec dziewcząt i dziewcząt wobec samych siebie;

-          ukazanie zachowań agresywnych, jako niedojrzałego sposobu radzenia sobie z emocjami.

¨        wychowanie ku miłości i odpowiedzialności za swoją seksualność:

-          wzbudzenie motywacji do pracy nad własnym rozwojem
w sferze budowania dojrzałych więzi;

-          ukazanie postaw i działań, które zwiększą szanse przeżycia prawdziwej, wiernej i trwałej miłości;

-          podważenie obecnych w pop-kulturze silnie szkodliwych mitów na temat miłości i seksualności.

-          przeciwdziałanie skutkom seksualizacji dziewcząt, w tym zjawisku „samo-uprzedmiotowienia” (patrz: APA, 2007[2])

¨        profilaktyka ciąż nastolatek i profilaktyka HIV/AIDS:

-          zmotywowanie młodzieży do utrzymania postawy wstrzemięźliwości seksualnej lub powrotu do tej postawy (jeśli chodzi o młodzież po inicjacji);

-          poszerzenie wiedzy młodzieży na temat zakażeń przenoszonych drogą płciową i skutecznych metod zapobiegania im. 

¨        cele i efekty ogólnoprofilaktyczne:

-          ukazanie znaczenia asertywności i trening zachowań asertywnych;

-          wzmacnianie czynników chroniących w profilaktyce (więź z rodzicami, nauczycielami, identyfikacja z własnym systemem wartości – religijnym lub świeckim).

Unikalne cechy programu

                Jedną z najbardziej unikalnych cech programu „Archipelag Skarbów” jest wykorzystanie w pracy z młodzieżą aktualnych wyników badań naukowych przeprowadzonych przez jego autora na młodzieży gimnazjalnej i licealnej. Dzięki temu realizatorzy programu mogą wpływać na przekonania normatywne młodych ludzi, co jest uważane za najskuteczniejszą strategię w profilaktyce młodzieżowej (Hansen 1992).

                W odróżnieniu od macierzystej „Wyspy Skarbów”, w „Archipelagu Skarbów” wszystkie elementy związane z przekazywaniem wiedzy są przygotowane w postaci atrakcyjnych, udźwiękowionych prezentacji multimedialnych. W sposób bardzo znaczący zwiększa to atrakcyjność programu i odbiór jego treści przez młodzież.

                W programie „Archipelag Skarbów” ważną rolę odgrywają dwa zadania podejmowane przez samą młodzież i wykonywane w przerwie między mityngami. Jedno z zadań dotyczy konkretnej próby ćwiczenia umiejętności zdrowego radzenia sobie charakterystycznymi dla okresu dojrzewania silnymi impulsami uczuciowymi z trzech obszarów: seksualności, zauroczenia i agresji. Drugie zadanie jest związane z przygotowaniem artystycznego wkładu w Festiwal Archipelagu Skarbów, który odbywa się w trakcie drugiego mityngu. Zakres festiwalowych tematów o wymowie profilaktycznej jest z góry określony. Podjęcie przez młodzież tych zadań nawiązuje do jednej z najskuteczniejszych strategii profilaktycznych, polegających na motywowaniu do podejmowania zaangażowań i minidecyzji o charakterze prozdrowotnym.

Adresaci programu

  • Uczniowie klas II-III gimnazjum i I-II szkół średnich (duże grupy: 60 – 200 os.)
  • Rodzice uczniów 
  •  Wychowawcy i nauczyciele

Prowadzący

                Program prowadzony jest przez 3-4 osobowy zespół, w którego skład wchodzą:

  • Kierujący zespołem profesjonalista (psycholog lub pedagog) posiadający uprawnienia do kierowania zespołem programu „Archipelag Skarbów” wydane przez Fundację Homo Homini im. Karola de Foucauld;
  • Realizator wspomagający – profesjonalista wspierający kierownika zespołu i prowadzący niektóre elementy programu posiadający uprawnienia realizatora wspomagającego programu „Archipelag Skarbów” wydane przez Fundację Homo Homini im. Karola de Foucauld;
  • Młodzi dorośli w wieku studenckim dzielący się osobistymi doświadczeniami prezentującymi świadomy wybór zdrowego stylu życia, którzy zostali odpowiednio przygotowani przez realizatorów.

Opis elementów programu

                Program dla młodzieży obejmuje układ dwóch mityngów, z których każdy trwa około 3,5 godziny zegarowej (4 godziny lekcyjne). W trakcie każdego mityngu przewidziane są dwie przerwy. Odstęp między mityngami powinien wynosić od kilku dni do dwóch tygodni. Metody aktywizujące wykorzystane w programie dostosowane są do pracy z dużą grupą – podobnie jak w innym znanym programie profilaktycznym „Noe”. W trakcie każdej części programu prowadzone są ćwiczenia aktywizujące, których uczestnicy otrzymują od realizatorów nagrody w podziękowaniu za zaangażowanie.

                W trakcie pierwszego mityngu przedstawiane są elementy wiedzy o miłości w kontekście zadań rozwojowych wieku dojrzewania. Bardzo istotnym elementem pierwszego mityngu jest obrazowe przedstawienie pięknych, ale czasem groźnych sił, które budzą się we wnętrzu dojrzewającego człowieka. Pokazane są pozytywne aspekty budzących się z nową siłą impulsów seksualnych oraz emocjonalno-uczuciowych związanych z zakochaniem, a także złością i gniewem. Realizatorzy przedstawiają także groźne aspekty żywiołów seksualności, uczuciowości i agresji wskazując konkretne sposoby nauki oswajania tych sił i kierowania nimi.

                W trakcie drugiego mityngu bliżej omawiane są zagadnienia związane ze współżyciem seksualnym. Wyraźnie ukazane jest zarówno piękno seksualnej bliskości, jak też i szeroki wachlarz konsekwencji wczesnych kontaktów seksualnych – od bezpośrednich konsekwencji emocjonalnych, poprzez konsekwencje związane z budowaniem przyszłych związków, aż po konsekwencje zdrowotne. Kierowana jest do młodzieży wyraźna zachęta do wstrzemięźliwości od przedmałżeńskiego współżycia seksualnego i kontaktów genitalnych. Osobną troską objęte są osoby, które w wyniku cudzego przymusu, lub też własnych decyzji, podjęły już kontakty seksualne. W sposób bardzo wyraźny przedstawiona jest wiedza na temat niekorzystnego wpływu środków psychoaktywnych na zawieranie znajomości i budowanie relacji. Ukazana jest siła presji rówieśniczej i sposoby asertywnego radzenia sobie z nią. Podjęty jest problem zachowań agresywnych i uprzedmiatawiających – szczególnie w relacjach między chłopcami i dziewczętami. Na końcu programu odbywa się Festiwal Wyspy Skarbów, który podsumowuje i umacnia treści całego programu umieszczając najaktywniejszą młodzież niejako po stronie realizatorów. Festiwal jest elementem, w którym sama młodzież formułuje przekaz profilaktyczny skierowany do rówieśników.

                W różnych momentach programu prezentowane są wybrane wyniki badań nad postawami młodzieży. Wybór wyników opiera się na kryterium profilaktycznej przydatności przekazania ich młodzieży. W większości są to te wyniki, które pokazują dojrzałość i rozsądek młodych ludzi. W ten sposób spełniona zostaje zasada, że trwałe efekty oddziaływań uzyskać można tylko z pracy na pozytywach.

                Najważniejsze treści programu ilustrowane są zrównoważonymi świadectwami  nieco starszych od uczestników współrealizatorów programu (zaproszeni studenci), rekrutowanych spośród najbardziej dojrzałych animatorów i członków wspólnot i organizacji młodzieżowych. Rekrutacja takich współpracowników stanowi jedno z najtrudniejszych i najbardziej czasochłonnych zadań zespołu realizatorów.

                Spotkanie dla rodziców trwa 1-1,5 godziny. Może się ono odbywać zarówno przed, jak i po mityngach dla młodzieży. W trakcie spotkania prezentowany jest zakres celów programu „Archipelag Skarbów”. Omówione są wyniki badań nad młodzieżą. Komentarz prowadzącego zawiera wiele wskazówek co do sposobów włączania skutecznego przekazu profilaktycznego do codziennej pracy wychowawczej w rodzinie. Szczególny akcent położony jest na typową piętę achillesową rodziców, jaką jest nieumiejętność rozmawiania z dorastającymi dziećmi o sprawach miłości i seksualności. Spotkanie z rodzicami ma formę wykładu urozmaiconego prezentacją multimedialną oraz dialogiem z uczestnikami.

                Szkolenie dla Rady Pedagogicznej trwa minimum 2 godziny, chociaż jest możliwe zamówienie dłuższego szkolenia. Jeśli jest prowadzone w krótkiej formie, ma ono charakter wykładu urozmaiconego prezentacją multimedialną oraz dialogiem z uczestnikami. W trakcie szkolenia prezentowane są cele programu „Archipelag Skarbów”, wyniki badań nad młodzieżą wraz ze wskazówkami dotyczącymi szkolnej pracy profilaktycznej, oraz wybrane aspekty wiedzy dotyczącej skutecznych strategii w profilaktyce młodzieżowej. Szkolenie to może stanowić bardzo cenny przyczynek do dostosowania szkolnego programu wychowawczego i profilaktycznego do mentalności obecnego młodego pokolenia.

                Jeśli program jest realizowany jest w danej szkole po raz pierwszy główny cel szkolenia można określić jako dekonstrukcję niektórych mitów współczesnej profilaktyki oraz uwrażliwienie nauczycieli na wnioski płynące z badań ewaluacyjnych nad skutecznymi programami.

                Jeśli program jest realizowany po raz kolejny, w treści szkolenia dla Rady wprowadzane są nowe, poszerzone elementy wiedzy. Prezentowana jest większa liczba praktycznych wskazówek dotyczących tego w jaki sposób wychowawcy i nauczyciele mogą przyczynić się do tworzenia optymalnej atmosfery dla skutecznego realizowania zadań wychowawczych i profilaktycznych z zakresu, którego dotyczy program „Archipelag Skarbów”.



[1] Grzelak, S. (2006). Profilaktyka ryzykownych zachowań seksualnych młodzieży. Aktualny stan badań na świecie i w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

[2] Zurbriggen, E.L. i inni (2007). Report of the APA Task Force on the Sexualization of Girls. Washington, D.C.: Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, marzec 2007.