Żyjemy w świecie wartości - wywiad z prof. dr hab. Krystyną Ostrowską














dr hab. Krystyna Ostrowska, prof. UW, prof. WSEH w Skierniewicach



Zdefiniowanie wartości nie jest rzeczą prostą. Skąd więc mieć pewność, że wybieramy i realizujemy te najbardziej pozytywne?

W naukach humanistycznych posługujemy się terminem „wartość”, gdy opisujemy to wszystko, co ludzkość od dawien dawna określała mianem „dobra moralnego”, „cnoty”, „ideału”. Współcześnie najczęściej termin ten przypisuje się ideom, stanom rzeczy, sytuacjom, przedmiotom, właściwościom, które są przez człowieka odczuwane i postrzegane jako cenne, ważne, pożądane, a jednocześnie uznane za konieczne i niezbędne w procesie rozwoju społeczeństw, ludzkości i stawania się coraz bardziej człowiekiem.
Z początkiem XX wieku wyłoniła się z filozofii nowa dziedzina wiedzy: aksjologia, czyli nauka o wartościach. Aksjologia bada naturę wartości, ich genezę, funkcję, strukturę, mechanizmy oddziaływania na inne obszary rzeczywistości, w której dokonuje się egzystencja ludzka. Może być uprawiana samodzielnie lub jako istotny element filozofii, psychologii, socjologii, pedagogiki, teologii i innych nauk. Fakt, że świat wartości jest przedmiotem badań tak wielu dyscyplin naukowych powoduje trudności z odpowiedzią na pytanie o to, czym są wartości, jaka jest ich natura. Wszyscy zgodnie przyjmują, iż wartością dla człowieka jest to, co dla niego cenne, ważne, co stanowi o jego specyficznym stylu życia. Także wtedy, gdy zadajemy sobie pytania w rodzaju: do czego zmierzam? co nadaje sens memu życiu? w imię czego jestem gotowy(a) podjąć trud, wysiłek, cierpienie, ofiarę? co decyduje o tym, że jestem takim człowiekiem? i staramy się na nie odpowiedzieć stajemy wobec świata wartości.
Na co dzień wprawdzie żyjemy wartościami, ale pytania o wartości najwyraźniej pojawią się zawsze wtedy, gdy dotykamy tzw. granicznych punktów egzystencji ludzkiej: życia i śmieci, cierpienia i szczęścia, miłości i nienawiści, tożsamości i jej rozproszenia, zagubienia. Także wtedy, gdy stajemy wobec przełomowych momentów życia, jak wybór stanu, drogi zawodowej, gdy kreślimy krótko czy długofalowe cele i zadania oraz wybieramy środki do ich realizacji. Wtedy, padają pytania, co jest przed czymś, co jest ważniejsze a co mniej ważne, czemu to będzie służyć? Innymi słowy, uświadamiamy sobie jaka jest nasza hierarchia uznawanych i urzeczywistnianych wartości. Od strony psychologicznej widocznymi wskaźnikami czyjegoś systemu wartości są cele, dążenia, pragnienia, przekonania. A także odpowiedź na pytanie o fundament, na którym się one wznoszą.
Myślenie, odczuwanie, życie według wartości to szczególny atrybut człowieka. Człowiek ostatecznie sam decyduje o tym, co dla niego jest cenne, ważne, pożądane, co stanowi o niepowtarzalnym, charakterze jego egzystencji. Bo choć inni ludzie mogą preferować te same wartości egzystencjalne, to jednak ich wzajemna konstelacja i preferencje wartości tworzą to, co stanowi o tożsamości danej jednostki i jej zakorzenieniu. Tak więc na świat wartości można i trzeba patrzeć zarówno przez pryzmat celu i sensu swojego życia oraz z perspektywy tego, co jest cenne i pożądane dla pozytywnych relacji z otaczającym światem, innymi ludźmi, kosmosem.

Potrafimy wyróżnić wartości ekonomiczne, estetyczne, moralne, prawne, poznawcze, religijne. Czy świat, w którym żyjemy jest światem wartości? Czy uczciwość, dzielność, honor, odwaga, przyjaźń są jeszcze wartościami atrakcyjnymi dla młodego człowieka?

To prawda, że istnieje wiele klasyfikacji wartości. Wynika to z przyjmowania różnych kryteriów.
Żyjemy w świecie wartości. Rozpoznajemy i urzeczywistniamy te, które nadają sens i cel naszemu życiu i są filarami w procesie stawania się coraz bardziej człowiekiem a także wyznaczają jakość wielorakich relacji z innymi.
Diagnozy mówiące o kryzysie wartości odnoszą się przede wszystkim do ich urzeczywistniania czyli zaakceptowania i opanowania umiejętności wyrażających ich naturę. W każdym okresie historycznym ujawnia się potrzeba wykorzystywania dostępnych poznaniu umiejętności i narzędzi w celu przybliżenia natury i funkcji preferowanych w społeczeństwie wartości. Jest też potrzeba poszukiwania adekwatnych sposobów zachęcających do przyjęcia poznanych i uznanych wartości, jako map drogowych dla własnego życia i faktycznego ich urzeczywistniania.
Uczciwość, dzielność, honor, odwaga, przyjaźń to wartości służące relacjom międzyludzkim. Decydują o tym, czy relacje międzyludzkie mają jedynie charakter instrumentalny, pragmatyczny, służą realizacji osobistych celów, czy też służą wzajemnemu wzbogacaniu swego człowieczeństwa. Urzeczywistnianie tych wartości służy także budowaniu poczucia własnej wartości i utrzymywania go na dość wysokim poziomie. W kulturze polskiej urzeczywistnianie tych wartości było zawsze podziwiane, oczekiwane, pożądane i nagradzane.
Z początkiem lat osiemdziesiątych XX wieku robiliśmy badania wśród uczniów 12-14-letnich na temat możliwości urzeczywistniania cenionych przez nich wartości. Młodzi ludzie wykazali zdecydowaną idealistyczną, pełną optymizmu i wiary w swoje możliwości postawę. Twierdzili iż urzeczywistnianie wartości zależy przede wszystkim od nich samych. Wykazywali wysoki poziom zaufania do siebie i swoich możliwości. Jednakże codzienne doświadczenia z późniejszych okresów życia wielu ludzi dostarczają aż nadto dowodów, że urzeczywistnianie wartości jest związane również z czynnikami zewnętrznymi, z możliwościami zaspokajania potrzeb biologicznych, psychicznych, społecznych, duchowych, wsparcia otrzymywanego od innych ludzi.


następna strona>